Vragen en antwoorden

Een raadgevend referendum. Hoe werkt dat ook alweer?

De eerste drempel van 10.000 handtekeningen hebben we met vliegende vaart genomen. Nu zijn we bezig aan het zware werk: in zes weken 300.000 handtekeningen van Nederlandse kiesgerechtigden onder een definitief verzoek tot het houden van een referendum over de donorwet. Die termijn loopt tot 14 juni. Heb je getekend voor een inleidend verzoekt? Die telt niet meer mee, je moet opnieuw tekenen op referendum.nl.

Wat een gedoe, zo'n referendum. Je hebt toch een vrije keuze? Waarom zou je tekenen voor een referendum als je in dezelfde tijd ook gewoon nee of ja kan invoeren in het donorregister?/p>

Ja, het klopt dat iedereen een individuele keuze kan maken in het donorregister om wel of geen donor te zijn en we moedigen iedereen aan om dat te doen. Ook in onze teken-app op referendum.nl, waar je na ondertekening wordt doorverwezen naar het donorregister.
Maar deze wet gaat dus niet over individuele keuzes die iedere burger voor zichzelf kan maken, het gaat over de ruimte die de overheid zichzelf geeft om namens alle mensen een keuze te maken. De nieuwe donorwet geeft de overheid de macht om actief bij alle burgers een collectief besluit te nemen dat zij geen bezwaar hebben tegen orgaandonatie, wanneer ze zelf geen individueel besluit nemen. Dit referendum gaat dus niet over de vraag of je donor wilt zijn, ja of nee, maar over de vraag of de overheid iedereen actief donor mag maken, ja of nee. Dat zijn echt twee verschillende dingen.

OK. Ik heb wel ff tijd. Zal ik er meteen een stuk of 100 invullen?

Nee! Niet doen! Elke kiesgerechtigde mag maar één keer een definitief verzoek inleveren. Als je er meerdere doet, zijn ze allemaal ongeldig. De Kiesraad controleert hier streng op (en terecht, trouwens).

Ik woon in het buitenland. Kan ik ook tekenen?

Jazeker! Alleen niet via de teken-applicatie. Je moet via de website van de Kiesraad het formulier voor het inleidende verzoek invullen, downloaden, uitprinten en opsturen naar de Kiesraad. In de envelop moet een kopie meegestuurd worden van een identiteitsbewijs waaruit uw Nederlanderschap blijkt. Dit document moet geldig zijn op enig moment tussen 04-05-2018 en 14-06-2018. Zorg dat het verzoek uiterlijk op 14 juni bij de Kiesraad binnen is.

Ze gaan de uitslag toch gewoon weer negeren?

In 2005 (EU Grondwet) en 2016 (Oekraïne-verdrag) werden de uitslagen inderdaad glashard genegeerd. Maar de uitslag van het Sleepwetreferendum biedt best wel een goed uitzicht op aanpassing van de inlichtingenwet. De kritieken zijn helder, evenals de uitslag, en omdat het geen EU-wetgeving betreft, is de regering niet aan andere lidstaten gebonden om de wet nog eens aan een kritische blik te onderwerpen. Dus nee, het is niet op voorhand een feit dat de regering de uitslag zal verwerpen.

De referendumwet is toch eigenlijk al ingetrokken?

Nog niet! De Tweede Kamer heeft voor intrekking gestemd, maar in de Senaat is die intrekkingswet nog in behandeling. Een groep deskundigen was daar uiterst kritisch over de manier waarop de regering het referendum de nek om wil draaien, en ook in de publieke opinie is weinig liefde voor de haastige, onzuivere en onverantwoorde manier waarop de regering zich van de referendumwet probeert te bevrijden. Dus het is nog geen gelopen race. Een goed en serieus referendum over de donorwet zou de wet wel eens kunnen redden, vooral als dit initiatief veel steun krijgt.

Wat is de stand van zaken in de Senaat over deze wet?

Per 2 april zijn de situatie, de verhoudingen en de kansen in dit artikel op GeenStijl wel aardig samengevat. Sindsdien heeft de Eerste Kamer nog 19 pagina's met vragen bij minister Ollongren ingediend, dus dat wordt nog een leuk debat.

Zijn jullie zelf voor of tegen de nieuwe donorwet?

Geen van beiden. We vinden vooral dat de nieuwe donorwet een ideaal onderwerp voor een referendum is, omdat de actieve donorregistratie die per 2020 in werking treedt direct invloed heeft op de persoonlijke levenssfeer van iedere burger. Deze referendumcampagne is een initiatief van burgers, voor burgers en stelt zich neutraal op. We strijden voor een referendum over de donorwet, en onderliggend daarmee voor het behoud van hetreferendum als instrument, maar niet voor een mening over de nieuwe donorwet. Dat oordeel is aan de kiezer.

Dus jullie zijn er niet op uit om D66 in verlegenheid te brengen?

Nee, zeer zeker niet. Het referendum als democratisch instrument heeft alleen overlevingskans als het een breed gedragen, informatief en oprecht instrument is. Dus geen stok in de wielen, maar een democratisch leerproces met een goed publiek debat. Rancune is een slechte drijfveer. Bovendien: zo veel gedoe, organisatie, kosten en planning – alleen maar om D66 te kunnen pesten? Pfff. Dan kunnen we echt we leukere dingen bedenken.

Zijn jullie dan tegen orgaandonatie?

Zeer zeker niet! Integendeel – de mogelijkheid voor orgaandonatie is een prachtige medische mijlpaal die in alle opzichten gestimuleerd moet worden. Je redt of verlengt er levens mee. We zouden het liefst zien dat elke Nederlander via het donorregister kenbaar maakt of hij/zij donor wil zijn (of niet), zodat er levens gered kunnen worden en nabestaanden weten waar ze aan toe zijn. Het doel van de wetswijziging is om via actieve registratie meer orgaandonoren te werven. Publieke discussie draagt ook bij aan die doelstelling. Referenda verbreden kennis en debat. Wij denken dat een donorwet-referendum het bewijs zal leveren dat meer debat tot meer vrijwillige donorkeuzes leidt.

Maar de kiezer heeft toch helemaal geen verstand van de wet op orgaandonatie?

Juist wel! Meer nog dan associatieverdragen of inlichtingenwetten, is de donorwet een perfect referendum-onderwerp. Het debat gaat namelijk over grondrechten als privacy en het recht op zelfbeschikking, afgewogen tegen de zorgplicht die de overheid heeft voor de volksgezondheid. Maar bovenal is orgaandonatie een persoonlijke keus, die over je eigen lichaam gaat. Niemand kan daar beter over beslissen, dan jijzelf.

Met een paar klikken maak je een donorkeuze. Waarom dan een referendum?

Het gaat er niet om dat je een keus kunt maken in dat register, dit referendum gaat over de vraag hoe ver overheid mag gaan om (actief) donoren te registeren, ook als mensen zelf geen keuze kenbaar maken. Bovendien: niet iedereen weet dat een keuze maken zo simpel is, terwijl de wetswijziging wel alle Nederlanders van 18 jaar en ouder raakt. De actieve donorregistratie die per 2020 in werking treedt direct invloed heeft op de persoonlijke levenssfeer van iedere burger. Het is daarom een perfect onderwerp voor persoonlijke inspraak van alle kiesgerechtigde Nederlanders.

Als je te lui bent om die keuze even in te vullen, is het toch je eigen schuld?

Het is niet altijd een kwestie van luiheid of onverschilligheid. 2,5 miljoen volwassenen in Nederland hebben grote moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Vaak hebben zij ook moeite met omgaan met een computer (bron). Dit zijn bijvoorbeeld ouderen, ongeschoolden, laagopgeleiden en/of allochtonen. De initiatiefneemster van de wet, Pia Dijkstra (D66), kon tijdens de behandeling van de wet niet garanderen dat ze alle groepen zou bereiken om uit te leggen welke gevolgen haar wet voor deze mensen hebben.

Als die mensen door de wet niet bereikt worden. Waarom dan wel door een referendum?

Ook het referendum zal niet 100% van alle kiesgerechtigden bereiken of naar de stembus krijgen. Maar een referendum zorgt er wél voor dat er grote aandacht voor de wet komt, via de (online) media en publiek debat, dus het bereik is ongetwijfeld groter dan wanneer de overheid wat radio- en tv-reclames uitzendt en een paar folders drukt. Bovendien zorgt zo’n publiek debat er ook voor dat mensen die wél snappen hoe de wet werkt, kennis nemen van het feit dat er miljoenen mensen zijn voor wie het allemaal veel ingewikkelder is. Dat kan weer leiden tot meer begrip en bereidheid om die mensen te helpen bij het maken van een keuze.

Moeten we nou over alles een referendum gaan houden!?

Nee, natuurlijk niet. De meeste wetten en wetswijzigingen lenen zich daar helemaal niet voor. Daarom komen referenda zelden voor. Sinds de Wet raadgevend referendum in juli 2015 van kracht is, zijn er 291 referendabele wetten gepasseerd. Over slechts twee daarvan werd een referendum gehouden. Dat is maar 0,69%. Als de donorwet de derde wordt, is het nog steeds maar 1%.

Dat is toch nog steeds 1 referendum per jaar, gemiddeld?

Dat is te overzien, toch? Vergeet niet dat er ook diverse pogingen gestrand zijn, waarvan de 50PLUS-actie voor de Wet Hillen de bekendste strandeling is. Dat geeft aan dat de hoge tekendrempel vereist dat er echt een groot draagvlak voor een referendum over een wet moet zijn. Iedereen kan het initiatief nemen, maar het draagvlak wordt uiteindelijk door de samenleving bepaald.

Is het referendum echt zo’n goed instrument?

Wij zijn natuurlijk de belletje trekkende jehova’s van het referendum, maar: ja, het is écht zo’n goed instrument. Dat zeggen bestuurskundige, politicologen en rechtswetenschappers ook. Die zijn opvallend eensgezind in hun analyses dat referenda zorgen voor een brug tussen (hoogopgeleide) bestuurders en (met name lager- en middelbaar) opgeleide burgers. Zij wijzen er tevens op dat er voor een breed publiek debat geen middel met een groter bereik bestaat dan het referendum. Daarnaast verwerpen zij onomwonden de haastige, onzuivere en onverantwoorde manier waarop de regering zich van de referendumwet probeert te bevrijden. Onderzoeken wijzen bovendien uit dat landen en regio’s met actieve referendumwetten hoger scoren in kiezersbetrokkenheid en vertrouwen in de democratie.

Bronnen: onder andere de expertmeeting in de Senaat van 27 maart 2018 (video), een opiniestuk van 18 experts in NRC Handelsblad van 17 februari 2018 en een hoorzitting in de Tweede Kamer van 13 februari 2018.

Jah, experts. Daar vertrouwen we op…

Nou ja, niet alleen experts houden van referenda. Ook een ruime meerderheid van tussen de 60 en 70 procent van de Nederlandse kiezers is voorstander van het (raadgevend) referendum als instrument voor directe democratische inspraak over (grote) wetsonderwerpen. De twee recente referendum-initiatieven hebben na een onwennige start laten zien dat we als kiezers heel snel leren hoe we het instrument moeten bespelen. Na het wat rommelig verlopen Oekraïnereferendum bleek het Sleepwetreferendum al een baken van redelijkheid en debat. De inhoud ging boven de initiatiefnemers.

OK. Waar kan ik tekenen?

Welkom aan boord. Je kan voor een definitief verzoek terecht op referendum.nl. Graag vóór 13 juni invullen, want dat is de deadline voor onze drukker. Ter herinnering: je moet opnieuw tekenen, ook als je al een inleidend verzoek had getekend!

Geen dank. Wil je nog een paar euro?

Absoluut! Doneren kan via deze donatiepagina, of mogen rechtstreeks naar NL59INGB0007179771 ten name van Stichting GeenPeil. Bedankt! Hier, een gratis hondenplaatje.